فتق دیسک کمر چیست؟
دیسکهای بینمهرهای مانند بالشتکهای انعطافپذیر بین مهرهها هستند و به ستون فقرات اجازه حرکت نرم میدهند. فتق دیسک زمانی رخ میدهد که بخشی از لایههای فیبری بیرونی دیسک دچار برجستگی (Bulge) یا پارگی شود و هستهٔ ژلهای به بیرون رانده شود. این بیرونزدگی میتواند ریشههای عصبی را تحریک یا تحت فشار قرار دهد و علائمی مثل کمردرد، درد تیرکشنده به پا (سیاتیک)، گزگز یا بیحسی ایجاد کند.
درگیری فتق، هم میتواند حاد (مثلاً پس از یک فشار ناگهانی) باشد و هم مزمن (بهعلت فشارهای خُرد و مکرر در طول زمان).
دیسک سالم چگونه کار میکند؟
- شوکگیر حرکات روزمره است (ایستادن، نشستن، خمشدن، چرخش).
- وقتی توزیع بار بههم بخورد (نشستن طولانی، بلند کردن اجسام سنگین، ضعف عضلات مرکزی)، فشار داخلی دیسک بالا میرود و زمینهٔ آسیب فراهم میشود.
برای بررسی عملکرد سالم هر عضله در کارنیک ما از دستگاه بیوفیدبک استفاده می کنیم تا بصورت دقیق چک کنیم که چه تمریناتی مناسب شما خواهد بود . برای اطلاع از نحوه کارکرد این دستگاه توصیه می کنیم مقاله تخصصی زیر را ببینید :
وقتی فتق رخ میدهد چه میشود؟
- هستهٔ ژلهای میتواند مواد التهابی آزاد کند و التهاب ریشهٔ عصب را تشدید نماید.
- بیرونزدگی، فضای عبور عصب را کم میکند و با فشار مکانیکی درد/گزگز/بیحسی را بدتر میکند.
علائم و نشانهها
- کمردرد موضعی یا منتشر
- درد سیاتیکی (تیر کشنده از کمر/باسن به سمت پشت پا)
- گزگز، بیحسی یا ضعف در اندام تحتانی
- تشدید با نشستن طولانی، خمشدن رو به جلو، بلند کردن و کاهش با استراحت نسبی
- محدودیت حرکتی و حساسیت لمس در برخی سگمنتها
هشدارهای اورژانسی (Red Flags):
بیاختیاری ادرار/مدفوع، بیحسی ناحیهٔ زینی، ضعف پیشروندهٔ پا، درد شبانهٔ مقاوم با تب/کاهش وزن یا سابقهٔ سرطان. در این موارد بهتر است سریعتر ارزیابی پزشکی انجام شود. در بسیاری از موارد ممکن است نشانه ای را در خود پیدا کنیپ اما هیچ مشکلی وجود نداشته باشد. برای رفع نگرانی توصیه می کنیم برای ویزیت به کلینیک کارنیک مراجعه نمایید تا در صورت نیاز برنامه درمانی مناسب برای شما طراحی گردد. همچنین می توانید تامامی تعرفه های کلینیک کارنیک را قبل از حضور مشاهده کنید :
«تعرفه ها در فیزیوتراپی کارنیک ولیعصر»
| ویژگی | التهابی | مکانیکی |
|---|---|---|
| الگوی درد | بدتر در نیمهٔ دوم شب | مرتبط با فعالیت/وضعیتهای خاص |
| خشکی صبحگاهی | مشهود (>۳۰ دقیقه) | کم یا گذرا |
| اثر فعالیت | با حرکت/کشش بهتر میشود | با استراحت بهتر، با فعالیت بدتر |
| درد باسن | ممکن است دوطرفه همراه باشد | معمولاً همراه نیست |
مراحل بیرونزدگی دیسک
- Bulging (تورم محیطی): برجستگی خفیف محیط دیسک تحت فشار وزن/وضعیت.
- Protrusion (برجستگی محدود): پارگی بخشی از لایهٔ خارجی و بیرونزدگی شبیه بادکنک.
- Extrusion (بیرونزدگی هسته): پارگی کامل لایهٔ خارجی و خروج هسته.
- Sequestration (جداشدگی قطعه): جدا شدن بخشهایی از هسته و جابهجایی در کانال نخاعی.
چه زمانی MRI لازم است؟
MRI زمانی پیشنهاد میشود که علائم عصبی قابلتوجه (ضعف، بیحسی گسترده، درد مقاوم) وجود دارد یا نتیجهٔ تصویربرداری تصمیم درمانی را تغییر دهد. شدت یافتههای تصویربرداری همیشه با شدت درد یکی نیست؛ درمان را بر اساس علائم و معاینهٔ بالینی پیش میبریم.
چه کسانی بیشتر درگیر میشوند؟
- سنین ۲۰ تا ۴۵ سال شایعترند؛ مردان اندکی بیشتر از زنان درگیر میشوند.
- نشستن طولانی، کارهای فیزیکی سنگین، سیگار و سابقهٔ خانوادگی ریسک را افزایش میدهد.
- ضعف عضلات مرکزی و لگن، اضافهوزن، و الگوهای حرکتی نادرست (خموچرخش همزمان) عوامل تشدیدکنندهاند.
فیزیوتراپی در فتق دیسک: چرا گزینهٔ اول است؟
هدف فیزیوتراپی کاهش درد و التهاب، بهبود ثبات مرکزی (Core Stability)، اصلاح الگوهای حرکتی و بازگشت ایمن به فعالیت است. برنامهٔ مؤثر، مرحلهای و شخصیسازیشده است؛ یعنی بر اساس ارزیابی، پاسخ علائم، سن، شغل، سطح فعالیت و اهداف بیمار تنظیم میشود.
نکتهٔ مهم: انتخاب تمرینهای اکستنشنمحور (مانند مککنزی) یا فلکشنمحور (ویلیامز) باید براساس پاسخ علائم در ارزیابی باشد، نه سلیقهای یا یک نسخه برای همه.
اجزای برنامهٔ درمانی (جدول ۲)
- آموزش و ارگونومی: تکنیک نشستن/ایستادن، بلندکردن ایمن، مدیریت فعالیت روزانه.
- تمریندرمانی مرحلهای: از حرکات دامنهای ملایم در فاز حاد تا تقویتهای هدفمند و تمرینهای عملکردی در فاز بازگشت.
- درمانهای دستی: کاهش اسپاسم، بهبود حرکت سگمنتی، رهاسازی بافت نرم.
- مدالیتیها (با نسخهٔ انتخابی): لیزر پرتوان/کمتوان، ترکشن انتخابی، TENS، اولتراسوند، تکارتراپی، مگنت—برای کنترل درد و آمادهسازی جهت تمرین.
| بخش برنامه | هدف | نمونه مداخله |
|---|---|---|
| آموزش و ارگونومی | کاهش فشار دیسک/پیشگیری از عود | تنظیم میز/صندلی، بلندکردن ایمن، میکرو استراحتهای ۲–۳ دقیقهای |
| تمریندرمانی مرحلهای | کاهش درد، ثبات مرکزی، افزایش تحمل فعالیت | اکستنشن یا فلکشنمحور بر اساس ارزیابی؛ تقویت گلوت/همسترینگ/کور |
| درمانهای دستی | کاهش اسپاسم، بهبود حرکت سگمنتی | مایوفاشیال ریلیز، موبیلیزیشن ملایم |
| مدالیتیها (انتخابی) | کنترل درد/التهاب و آمادهسازی برای تمرین | لیزر، ترکشن انتخابی، TENS، اولتراسوند، تکارتراپی |
وضعیتهای مفید برای کاهش فشار دیسک
- طاقباز با زانوهای نیمهخم: یک رول زیر هر دو زانو قرار دهید (حدود ۳۰ درجه خم).
- پهلو با بالش بین زانوها: پای زیری صاف و پای بالایی خم روی بالش برای همترازی لگن/کمر.
ورزشهای ایمن و پیشروی مرحلهای
فاز حاد (روزهای اول تا فروکش نسبی درد)
- حرکات دامنهای ملایم درد-محور (حرکت تا آستانهٔ بدون تشدید درد انتشاری).
- راهرفتنهای کوتاه و تنفس دیافراگمی برای کاهش تنش.
- پرهیز از خموچرخش همزمان، بلندکردن و نشستن طولانی.
در این مرحله پیشنهاد می کنیم زیر نظر فیزیوتراپیست و در منزل خودتان این تمارین را انجام دهید. فیزیوتراپی کارنیک حتی در منزل در کنار شماست تا با آرامش به بازیابی نیروی خود ادامه دهید. برای بررسی شرایط فیزیوتراپی در منزل کارنیک در محدوده هایی مانند یوسف آباد ، ولیعصر ، کارگر و سعادت آباد تهران مطلب زیر را از دست ندهید :
«فیزیوتراپی کارنیک در منزل تهران»
فاز زیرحاد
- فعالسازی عضلات عمقی شکم (TA) و مولتیفیدوس با تمرینات ملایم ایستایی.
- تقویت گلوت/همسترینگ برای کاهش بار روی کمر.
- تمرینهای کنترلی لگن و اصلاح الگوی خمشدن (Hip Hinge).
بازگشت به فعالیت/ورزش
- پیشروی تدریجی بار/دامنه/حجم با نظارت علائم.
- معیارهای عبور به مرحلهٔ بعد: بدون افزایش درد انتشاری، بدون ضعف جدید، بازیابی کنترل مرکزی.
نکته: اگر در هر مرحله گزگز/بیحسی یا درد انتشاری تشدید شد، بار تمرین را کم کنید یا به مرحلهٔ قبل برگردید و وضعیتهای کاهندهٔ درد را استفاده کنید.
خطاهای رایج که عود را زیاد میکند
- نشستن طولانی بدون مکرو استراحت (هر ۳۰–۴۵ دقیقه ۲–۳ دقیقه راهرفتن/کشش سبک).
- بلند کردن اجسام با خمکردن کمر بهجای خمکردن مفصل ران.
- انجام تمرینهای فشاربالا (کرانچهای تکراری، پرسهای سنگین) در فاز درد.
- بازگشت عجولانه به ورزش/کار سنگین بدون معیارهای آمادگی.
پیشگیری و ارگونومی
- فعالیت بدنی منظم و کنترل وزن.
- تنظیم ارتفاع صندلی/میز/مانیتور و استفاده از پایهٔ پا در کار اداری طولانی.
- جابهجایی پوزیشن (ایستاده/نشسته) و پرهیز از حمل نامتقارن بار.
- خوابیدن در وضعیتهای طاقباز با زانو خم یا پهلو با بالش.
جمعبندی
فتق دیسک کمر اغلب با درمانهای غیرجراحی قابلکنترل است. با یک برنامهٔ فیزیوتراپی مرحلهای، اصلاح عادات حرکتی و پیگیری منظم، میتوان درد را کاهش داد، عملکرد را برگرداند و شانس عود را پایین آورد. اگر نشانههای اورژانسی دارید یا علائم رو به تشدید است، با فیزیوتراپی کارنیک میدان ولیعصر در ارتباط باشید.
