انواع بیماری های عصبی چیست و چرا به توانبخشی نیاز دارند؟
سیستم عصبی مثل شبکه برق بدن عمل میکند؛ مغز و نخاع پیام میفرستند و اعصاب محیطی این پیام را به عضلات، حواس و اندامها میرسانند. هر جا این مسیر آسیب ببیند، نتیجهاش میتواند یکی یا چند مورد از این مشکلات باشد:
- ضعف یا فلج دست و پا
- اختلال در تعادل و راه رفتن
- لرزش، اسپاسم و سفتی عضلات
- مشکل در هماهنگی حرکات ظریف (مثل بستن دکمه، گرفتن قاشق)
- مشکل در گفتار، بلع یا کنترل حرکات صورت
دارو میتواند التهاب، درد یا روند بیماری را کنترل کند؛ اما یادگیری دوباره حرکت صحیح، تقویت عضلات، بهبود تعادل و تمرین کارهای روزمره، بدون فیزیوتراپی و کاردرمانی معمولاً امکانپذیر نیست.
شایعترین بیماریهای عصبی که به فیزیوتراپی نیاز دارند
در کلینیکهای فیزیوتراپی و کاردرمانی بیشتر با این گروهها روبهرو میشویم:
- سکته مغزی (CVA):
باعث ضعف یا فلج یک سمت بدن، مشکلات تعادل، اختلال گفتار و بلع میشود. توانبخشی هرچه زودتر شروع شود، شانس بازگشت عملکرد بالاتر است. - مولتیپل اسکلروزیس (MS):
بیماری مزمن سیستم عصبی که میتواند خستگی، ضعف پاها، تاری دید، مشکلات تعادل و بیحسی ایجاد کند. برنامه تمرینی باید کاملاً مدیریتشده و متناسب با سطح خستگی باشد. - پارکینسون:
با لرزش، کندی حرکت، خمیدگی قامت و یخزدگی هنگام راه رفتن شناخته میشود. تمرینات ریتمدار، کششی و تعادلی نقش مهمی در کنترل علائم دارند. - آسیبهای نخاعی:
در تصادف، سقوط یا بیماریهای نخاعی رخ میدهد و میتواند به فلج اندامها، اسپاسم، مشکلات کنترل ادرار و مدفوع منجر شود. این گروه نیازمند برنامه توانبخشی طولانیمدت و تیمی هستند. - نوروپاتیهای محیطی (مثلاً نوروپاتی دیابتی):
همراه با گزگز، بیحسی، احساس سوزش یا برقگرفتگی در دست و پا و اختلال تعادل است. آموزش محافظت از پا، تمرین تعادل و اصلاح کفش در این بیماران حیاتی است. - دیگر اختلالات عصبی:
مثل فلج عصب صورت، تورتیکولی اسپاسمودیک، میاستنی گراویس و برخی اختلالات عضلانی که در آنها تمرین، الکتروتراپی و کاردرمانی دست و صورت اهمیت پیدا میکند.
برای بیماران این دسته ها معمولا حضور در کلینیک بسیار دشوار است. به همین منظور ما در کلینیک کارنیک بصورت تخصصی برنامه های فیزیوتراپی در منزل را تنظیم کرده ایم. برای نمونه اگر بیمار شما در حال ریکاوری پس از سکته مغزی هستند، توصیه می کنیم برای اطلاع از شرایط این خدمت، مطلب زیر را مطالعه نمایید :
« فیزیوتراپی پس از سکته مغزی »
اهداف فیزیوتراپی در بیماریهای عصبی
در فیزیوتراپی عصبی، هدف فقط «ورزش دادن» نیست؛ بلکه برنامهای دقیق برای دوبارهآموزی سیستم عصبی–عضلانی طراحی میشود. مهمترین اهداف:
- کاهش اسپاسم و سفتی عضلات
- افزایش قدرت و استقامت عضلات ضعیف
- بهبود تعادل، هماهنگی و کنترل تنه
- اصلاح الگوی راه رفتن و پیشگیری از سقوط
- پیشگیری از کوتاهی عضلات، خشکی مفاصل و زخم بستر
- آموزش وضعیتدهی صحیح در تخت و صندلی
| گروه بیماری عصبی | نمونه بیماری | مشکل اصلی بیمار | تمرکز فیزیوتراپی | تمرکز کاردرمانی |
|---|---|---|---|---|
| آسیب مغزی | سکته مغزی | ضعف یک سمت بدن، اختلال تعادل | تقویت اندام ضعیف، تمرین تعادل و راه رفتن | آموزش لباس پوشیدن، حمام، تمرین مهارتهای دست |
| بیماریهای پیشرونده | پارکینسون | لرزش، کندی حرکت، خمیدگی قامت | تمرینات ریتمدار، کشش، اصلاح الگوی راه رفتن | برنامهریزی فعالیت روزانه، پیشگیری از یخزدگی در کارهای روزمره |
| بیماری دمیلینهکننده | MS | خستگی، ضعف، مشکلات تعادل | تمرینات زمان بندیشده، تعادل، پیشگیری از افتادن | تطبیق کارها با سطح انرژی، آموزش تقسیمبندی فعالیتها |
| آسیب نخاعی | ضایعه کامل یا ناکامل نخاع | فلج اندام، اسپاسم، اختلال کنترل | وضعیتدهی، تمرین انتقال، حفظ دامنه حرکتی | آموزش استفاده از ویلچر، انتقال به تخت و سرویس بهداشتی |
| نوروپاتی محیطی | نوروپاتی دیابتی | گزگز، بیحسی، عدم تعادل | تمرین تعادل، تقویت عضلات دورسیفلکسور، آموزش راه رفتن ایمن | آموزش مراقبت از پا، انتخاب کفش مناسب، تنظیم محیط خانه |
فیزیوتراپی بیماریهای عصبی چگونه انجام میشود؟
در فیزیوتراپی عصبی، هر بیمار ابتدا ارزیابی کامل میشود: قدرت عضلات، دامنه حرکت مفاصل، تون عضلانی (شل بودن یا اسپاسم)، تعادل، نوع راه رفتن و سطح استقلال در جابجایی بررسی میشود. بر این اساس، یک برنامه اختصاصی طراحی میشود.
نمونه اقداماتی که در جلسات فیزیوتراپی انجام میشود:
- تمرین تعادل در حالت نشسته و ایستاده
- تمرین راه رفتن روی زمین صاف، سطوح ناپایدار و پله، در صورت نیاز با عصا یا واکر
- تمرینات تقویتی و کششی برای اندامهای ضعیف یا سفت
- تمرین کنترل تنه برای نشستن پایدار روی تخت و صندلی
- الکتروتراپی و تکنیکهای دستی در صورت نیاز برای کاهش درد و اسپاسم
- آموزش وضعیتدهی صحیح در تخت برای جلوگیری از درد و زخم فشاری
بخشی از تمرینها در کلینیک انجام میشود و بخشی دیگر بهصورت برنامه خانگی به بیمار و خانواده آموزش داده میشود. انجام فیزیوتراپی در کارنیک بدلیل قرارداد مستقیم با تقریبا ۹۰ درصد از بیمه های تکمیلی ، با هزینه ای معقول برایتان انجام می شود. برای بررسی شرایط و میزان هزینه های استفاده از خدمات فیزیوتراپی می توانید به محاسبه گر هزینه های کارنیک سر بزنید :
مراحل یک دوره توانبخشی عصبی (در کلینیک و خانه)
ما در این مطلب یرایتان یک جدول کامل از مراحل توانبخشی در کلینیک و منزل آماده کرده ایم که مسیر پیش روی شما رو روشن نماید :
| مرحله توانبخشی | اقدامات اصلی در کلینیک | نقش بیمار و خانواده در خانه |
|---|---|---|
| ارزیابی اولیه | معاینه کامل حرکتی، تعادل، مهارتهای روزمره، تعیین اهداف کوتاهمدت | گفتن دقیق سابقه بیماری، بیان انتظارات و دغدغهها |
| شروع برنامه فعال | تمرین تعادل، راه رفتن، تقویت عضلات و تمرین فعالیتهای روزمره | انجام منظم تمرینهای خانگی طبق دفترچه یا ویدئوهای آموزشی |
| مرحله تثبیت و پیشگیری | افزایش تدریجی سختی تمرینها، آموزش استراتژیهای جبرانی و استفاده از وسایل کمکی | ادامه تمرینها، اصلاح چیدمان خانه، پیگیری جلسات کنترلی |
| پیگیری بلندمدت | ارزیابی دورهای، اصلاح برنامه بر اساس تغییر وضعیت بیماری | حفظ فعالیت بدنی، مراجعه مجدد در صورت بروز علائم جدید یا افت عملکرد |
تعداد جلسات موردنیاز بسته به نوع بیماری، سن، شدت درگیری و میزان همکاری فرد متفاوت است؛ بعضی بیماران چند هفته نیاز به توانبخشی دارند و برخی (مثل MS، پارکینسون، ضایعه نخاعی) به برنامه پیگیری بلندمدت احتیاج دارند.
چه علائمی نیاز به مراجعه فوری به متخصص مغز و اعصاب دارد؟
اگر خودتان یا یکی از اطرافیانتان بیماری عصبی شناختهشده دارید و یکی از علائم زیر ظاهر شد، باید قبل از ادامه فیزیوتراپی و کاردرمانی، فوراً با پزشک یا اورژانس تماس بگیرید:
- ضعف یا بیحسی ناگهانی در یک سمت صورت، دست یا پا
- اختلال ناگهانی در گفتار (گیر کردن کلمات، نامفهوم شدن جملات)
- تشنج برای اولینبار یا تشنج طولانی / پشت سر هم
- سردرد بسیار شدید و ناگهانی، متفاوت از سردردهای قبلی
- تب همراه با گیجی، سفتی گردن یا خوابآلودگی شدید
- بدتر شدن ناگهانی تعادل و راه رفتن به حد ناتوانی
این علائم میتواند نشانه سکته، عفونت مغز و پردههای مغزی یا عوارض دیگر باشد و نیاز به اقدام فوری دارد.
نقش خانواده و تمرین در خانه
توانبخشی عصبی بدون همراهی خانواده و تمرین در خانه ناقص میماند. چند نکته مهم:
- تمرینهایی که در کلینیک یاد گرفته میشود باید بهطور منظم در خانه تکرار شود؛ توقف طولانی باعث برگشت بخشی از پیشرفتها میشود.
- خانواده میتوانند با تشویق، تنظیم محیط امن (حذف فرشهای لغزنده، سیمهای اضافی، لبههای تیز) و همراهی در انتقال و راه رفتن، خطر سقوط را کم کنند.
- احترام به استقلال بیمار و مشارکت دادن او در تصمیمها، از نظر روانی اهمیت زیادی دارد و انگیزه ادامه درمان را بالا میبرد.
توصیه کارنیک
بیماریهای عصبی میتوانند راه رفتن، تعادل و استقلال فرد را سخت کنند، اما با درمان دارویی مناسب و برنامه منظم فیزیوتراپی میتوان در بسیاری از موارد درد را کنترل کرد، حرکت را بهتر کرد و از ناتوانی بیشتر جلوگیری کرد.
اگر به دنبال فیزیوتراپی در تهران برای سکته مغزی، پارکینسون، MS، آسیب نخاعی یا نوروپاتی هستید، میتوانید برای ارزیابی اولیه و تنظیم برنامه درمانی با کلینیک فیزیوتراپی کارنیک تماس بگیرید. هدف ما این است که تا حد ممکن، توان حرکتی و استقلال شما در کارهای روزمره برگردد.
